حمام تاریخی محله درویش دماوند
حمام تاریخی محله درویش یکی از بناهای قدیمی شهر دماوند است که در بافت تاریخی این شهر قرار دارد. این حمام با معماری سنتی، فضاهای مختلف حمامهای ایرانی و قدمتی چندصدساله، بخشی از تاریخ اجتماعی و معماری دماوند را به نمایش میگذارد.
این بنا در سال ۱۳۸۲ با شماره ۸۵۱۷ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد و امروزه یکی از جاذبههای تاریخی دماوند به شمار میرود.
حمام تاریخی محله درویش کجاست؟
حمام محله درویش در یکی از محلههای قدیمی شهر دماوند قرار گرفته است. موقعیت آن در بافت تاریخی شهر باعث شده بتوان بازدید از حمام را با سایر بناهای تاریخی دماوند مانند مسجد جامع و امامزاده عبدالله ترکیب کرد.
به همین دلیل، اگر به تاریخ و معماری علاقه دارید، میتوانید به جای اختصاص دادن یک برنامه جداگانه به حمام، بازدید از آن را در برنامه گردش در بافت قدیمی دماوند قرار دهید.
قدمت حمام محله درویش دماوند
قدمت این بنا حدود ۴۰۰ سال تخمین زده شده و ساخت آن را به دوره صفوی نسبت میدهند. ویژگیهای معماری بنا، بهخصوص گنبدها و قوسهای آن، از مهمترین دلایلی است که برای این انتساب تاریخی مطرح شده است.
البته حمام در طول چند قرن فعالیت خود بدون تغییر باقی نمانده و در دورههای بعدی نیز بخشهایی از آن تغییر کرده یا مرمت شده است. آثاری از تغییرات دوره قاجار و پهلوی اول نیز در ساختار بنا گزارش شده است.
معماری حمام تاریخی محله درویش
معماری حمام تاریخی محله درویشحمام در راستای شمالی ـ جنوبی ساخته شده و ساختار آن از الگوی رایج حمامهای سنتی ایران پیروی میکند. بخشهای مختلف بنا به شکلی طراحی شدهاند که ورود از فضای بیرون به محیط گرم حمام بهتدریج انجام شود.
در بخش شمالی بنا، ورودی از طریق یک دالان به رختکن میرسد. این دالان پیچدار باعث میشده فضای داخلی حمام مستقیماً در معرض هوای بیرون قرار نگیرد.
رختکن حمام نیز ساختاری چلیپایی دارد و در مرکز آن گنبد اصلی قرار گرفته است. چهار نیمگنبد در اطراف گنبد مرکزی، فضای معماری رختکن را شکل میدهند.
گرمخانه حمام درویش دماوند
پس از رختکن، فضای گرمخانه قرار گرفته است. گرمخانه ساختاری مستطیلشکل دارد و دو ستون قطور در آن برای نگهداری طاقها و پوشش سقف استفاده شدهاند.
قوسهای جناغی و سقفهای گنبدی، از ویژگیهای معماری این بخش هستند. استفاده از چنین ساختاری علاوه بر ایجاد استحکام، امکان پوشاندن دهانههای بزرگ با مصالح سنتی را فراهم میکرد.
چرا حمام را پایینتر از سطح زمین ساخته بودند؟
یکی از ویژگیهای حمام محله درویش، قرارگیری آن در سطحی پایینتر از زمین است. در معماری حمامهای سنتی، پایینتر ساختن بنا دلایل مختلفی داشت.
یکی از مهمترین دلایل، دسترسی آسانتر به منابع آب بود. قرارگیری حمام در تراز پایینتر همچنین به حفظ گرما و کاهش تبادل حرارتی با فضای بیرون کمک میکرد و باعث میشد گرم نگه داشتن فضای داخلی آسانتر باشد.
حمام در گذشته چگونه استفاده میشد؟
حمامهای سنتی در گذشته فقط محلی برای شستوشو نبودند و بخشی از زندگی اجتماعی مردم محسوب میشدند. مردم محله در زمانهای مشخص به حمام مراجعه میکردند و فضاهایی مانند رختکن و گرمخانه محل معاشرت و گفتوگو نیز بود.
حمام محله درویش نیز در ابتدا برای استفاده مردان ساخته شده بود و بعدها بخشهایی برای استفاده زنان و مردان در نظر گرفته شد.
ساختار اولیه حمام شامل بخشهایی مانند رختکن، گرمخانه، خزینه و فضای مربوط به مدیریت حمام بود. در دورههای بعد، با تغییر شیوه استفاده از حمامهای عمومی، خزینه حذف و سیستم دوش جایگزین آن شد.
مصالح بهکاررفته در حمام
در ساخت این بنا از مصالحی مانند سنگ لاشه، گچ و ساروج استفاده شده است. برای بخشهایی از سطوح داخلی نیز از اندودهای سنتی استفاده میشد تا بنا در برابر رطوبت مقاومت بیشتری داشته باشد.
استفاده از مصالح بومی و روشهای سنتی ساخت، یکی از دلایلی است که حمام محله درویش را به نمونهای قابل توجه از معماری تاریخی دماوند تبدیل کرده است.
ثبت حمام در فهرست آثار ملی
حمام تاریخی محله درویش دماوند در ۹ اردیبهشت ۱۳۸۲ با شماره ۸۵۱۷ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد.
ثبت ملی بنا به معنای اهمیت تاریخی و معماری آن و ضرورت حفاظت از این اثر است. این موضوع باعث شده حمام در کنار سایر بناهای تاریخی دماوند به عنوان بخشی از میراث معماری شهر مورد توجه قرار گیرد.
آیا حمام محله درویش قابل بازدید است؟
وضعیت بازدید از بنا ممکن است در دورههای مختلف تغییر کند و گزارشهای قدیمی درباره وضعیت آن یکسان نیستند. همچنین در سالهای اخیر موضوع مرمت و تبدیل حمام به فضای موزهای مطرح شده است.
بنابراین اگر قصد دارید شخصاً از داخل حمام بازدید کنید، بهتر است پیش از حرکت، وضعیت فعلی بازدید و ساعت فعالیت آن را بررسی کنید.
حمام محله درویش در کنار دیگر جاذبههای تاریخی دماوند
یکی از مزیتهای این حمام، قرار گرفتن آن در بافت تاریخی شهر است. بنابراین برای دیدن آن لازم نیست یک سفر جداگانه داشته باشید.
میتوانید در یک برنامه شهری، بازدید از حمام محله درویش را در کنار مسجد جامع دماوند، برج شبلی و امامزاده عبدالله قرار دهید و بخشی از تاریخ چندصدساله شهر را در یک مسیر ببینید.
اگر بعد از گشتوگذار تاریخی به طبیعت علاقه دارید، میتوانید در ادامه روز سراغ جاذبههایی مانند چشمه تیزآب، آبشار تیزآب یا چشمه اعلا بروید.
بازدید از یک معماری کهن
حمام تاریخی محله درویش شاید در مقایسه با جاذبههای طبیعی دماوند مانند دریاچه تار یا آبشارهای منطقه، مقصدی هیجانانگیز برای همه گردشگران نباشد؛ اما برای علاقهمندان به تاریخ و معماری، ارزش متفاوتی دارد.
این بنا تصویری از شیوه ساخت حمامهای سنتی، نحوه تأمین آب، معماری گنبدها و قوسها و بخشی از زندگی اجتماعی مردم دماوند در گذشته ارائه میدهد.
اگر قصد دارید دماوند را فقط به عنوان یک مقصد طبیعتگردی نبینید و با تاریخ و بافت قدیمی شهر نیز آشنا شوید، حمام محله درویش یکی از مکانهایی است که میتوانید در برنامه خود قرار دهید.
سخن پایانی؛ پیشنهاد یک برنامه گردشگری تاریخی در دماوند
برای بازدید از جاذبههای تاریخی شهر میتوانید روز خود را از بافت قدیمی دماوند شروع کنید. بازدید از حمام محله درویش، مسجد جامع و برج شبلی میتواند بخش تاریخی برنامه را تشکیل دهد.
بعد از آن، برای تغییر فضای سفر میتوانید به سمت جاذبههای طبیعی اطراف شهر بروید و از چشمه اعلا یا منطقه تیزآب دیدن کنید.
به این ترتیب در یک روز میتوانید هم با تاریخ و معماری دماوند آشنا شوید و هم بخشی از طبیعت کوهستانی این منطقه را تجربه کنید.